Hoe een ‘onzichtbare’ ervaring het plaatje voor iedereen compleet maakt

“Wat ik het leukste vind, is de vrijheid”, zegt Tessa, een jonge vrouw met een visuele beperking die als gids werkt bij muZIEum, een interactief museum in Nijmegen, Nederland, waar je kunt ervaren hoe het is om slechtziend te zijn. "Als ik in andere musea ben, ben ik altijd bang dat ik iets tegenkom wat ik niet mag aanraken. Hier mag ik alles voelen, want alles is bedoeld om aangeraakt te worden."

En dat is wat muZIEum doet: het zet de gangbare normen voor het beleven van kunst op zijn kop en creëert een omgeving die niet alleen iedereen verwelkomt, maar ook een nieuw begrip van gezichtsverlies stimuleert door middel van actie, niet door instructie. “We doen twee dingen”, legt Heleen Vermeulen, directeur van muZIEum, uit. "We willen dat onze bezoekers begrijpen hoe het is om met een visuele beperking te leven. En we bieden ook banen aan voor mensen met een visuele beperking." Het was dus echt een toevalstreffer toen ze hoorde van onze World Unseen tentoonstellingen vorig jaar, omdat het museum een grote verbouwing onderging en op zoek was naar manieren om de ervaring weer helemaal nieuw leven in te blazen.

“Als twee organisaties zijn we zo verschillend”, merkt ze op. De kernactiviteit van Canon is zien, en die van ons is juist niet zien. Maar toen we de gedachtegang achter World Unseen, hoorden, dachten we dat we het konden combineren met de verhalen van alle mensen met een visuele beperking die in ons museum werken. Het is een perfecte match. De nieuwe tentoonstellingsruimte (die "Unseen" heet, als knipoog naar zijn voorganger) ligt naast twee vaste muZIEum-ervaringen (‘Een dag uit het leven van ...’ en ‘Op vakantie met ...’) en samen zetten ze een nieuwe standaard voor toegankelijkheid. Beide vinden plaats in totale duisternis, waar bezoekers zonder visuele beperking een wereld zonder zicht betreden en vertrouwen op hun blinde of slechtziende gids. Terwijl ze een uur lang door een onbekend museum lopen, leren ze wat er nodig is om zich door de ruimte te bewegen en te begrijpen wat er om hen heen is. “Je bezoekt een wereld waar niks te zien is”, legt Heleen uit.

De tweede helft is een verbeterde versie van World Unseen, waar je tactiele reliëfdrukken van Canon-ambassadeur Brent Stirton's project State of Blindness kunt zien, samen met foto's van de pioniers onder de blinde fotografen, Ian Treherne en Evgen Bavcar, en werk van Daphne Wageman, een van de eerste kunstenaars die de reliëfdruktechnologie van Canon gebruikte. De hoogte van de reliëfdruk in deze show is ook verdubbeld – van twee millimeter naar vier millimeter – wat misschien niet veel lijkt, maar een wereld van verschil maakt, zoals Tessa uitlegt. "Vier millimeter zorgt voor meer diepte in het beeld. Want tactiele afbeeldingen richten zich meestal op het contrast tussen licht en donker, maar er zijn natuurlijk veel verschillende tinten licht en donker."

Tim ten Cate van Canon Nederland denkt dat de samenwerking met muZIEum echt heeft geholpen om de technologie vooruit te helpen. Hij zegt: “Het was hun idee om voor de vier millimeter te gaan en verder te bouwen op wat we al deden met de Arizona-printer en de PRISMAelevate XL-software.” Voor Heleen is het samen ontwerpen van ervaringen de stap voorwaarts. "Je innoveert samen door naar elkaar te luisteren en elkaar echt te begrijpen. Dat betekent dat je ontwerpt ‘met’ in plaats van ‘voor’.

Elke afbeelding heeft een audiobeschrijving, braille en, voor mensen die kunnen zien, een bril die verschillende vormen van gezichtsverlies nabootst. Maar er zijn ook een paar minder voor de hand liggende dingen die, als ze overal zouden worden toegepast, een wereld van verschil zouden maken voor blinden en slechtzienden. Niet alleen in galerieën en musea, maar ook op werkplekken en in openbare ruimtes. Zo loopt er bijvoorbeeld door het hele gebouw een tastbare leuning met braille en indicatoren die informatie geven, die als een soort gids werkt. “Als ik in een normaal museum ben, ben ik altijd bang dat ik iets mis, misschien net om de hoek of zelfs in een andere zaal”, zegt Tessa. "Als ik de tastbare leuning volg, weet ik dat ik alles heb meegemaakt."

Nog voordat je de tentoonstelling binnenstapt, zie je dat alle kluisjes braillecijfers hebben en in het café heeft elke tafel een klein gat om je wandelstok in op te bergen. Het team van muZIEum heeft een ontwerper gevraagd om deze kleine, maar superbelangrijke details te bedenken. Ze geven blinde en slechtziende bezoekers een fijn gevoel van onafhankelijkheid en laten ziende bezoekers zien wat er allemaal mogelijk is. Hoewel ze niet super vernieuwend of technisch geavanceerd zijn, kun je de waarde ervan niet overschatten. En deze - en soortgelijke - oplossingen zouden zo gemakkelijk kunnen worden gekopieerd op allerlei openbare plekken. “Schijnbaar kleine dingen kunnen een groot verschil maken”, zegt Tessa. "En ze maken het voor ons gemakkelijker om zelfstandiger rond te lopen."

Als gids heeft ze ook genoten van de reacties van ziende bezoekers op Unseen, waarbij ze opmerkte dat mensen “op een andere manier aandacht schenken”. Ze beseffen nu dat ze in een museum of galerie meestal alleen kijken, en merken dat het toevoegen van geluid en aanraking op de een of andere manier een meer complete of totale kunstervaring biedt. “Als ik naar de foto's kijk, de gesproken beschrijvingen hoor en de tactiele foto voel, maakt dat voor mij het verhaal compleet”, zegt Tessa. "En bezoekers die niet slechtziend zijn, kunnen een simulatiebril opzetten en ervaren hoe het is om naar foto's te kijken als je ze niet echt kunt zien."

"Ze vragen me ook vaak hoe het is om slechtziend te zijn en wat ik ervaar als ik de foto's zie. Dus ze proberen het echt te begrijpen. En ik vind het leuk om ze ook de verhalen van de fotografen te vertellen, want twee van hen zijn officieel blind en twee hebben een sterke band met blindheid of slechtziendheid. Dat maakt het voor mij, als iemand met een visuele beperking, nog specialer. Het laat mij zien wat er mogelijk is." 

Ontdek meer verhalen van World Unseen.